TEMAT:
POSTMODERNA AMERIČKA POEZIJA

- antologija Postmoderna američka poezija, urednik Pol Huver, W.W.Norton & Company, 1994 -

Temat priredio: Vladimir Stojnić

Vladimir Stojnić


UVOD

         Posmatrano sa današnje distance, možemo se upitati koja to pojava obeležava početak, metaforičnu nultu tačku, američke postmoderne poezije? Da li su to neka pesnička dela visokog modernizma? U Paundovim i Eliotovim najzrelijim delima prisutna je fragmentarnost, složena referentnost, kao i delimični pokušaj reinterpretacije istorijskog diskursa. Ali ova dela ne nude, niti su u vremenu svog nastanka mogla ponuditi pluralitet subjekatskih tačaka posmatranja, ona ne uviđaju političnost kao presudan izvor i ishodište svakog dela i još uvek se nadahnjuju humanističkim idejama vezanim za esencijalističko i metafizičko poimanje sveta. S tim u vezi je i konzervativan odnos ovih dela prema pitanjima tradicije i forme pesništva. Da li je zametak američke postmoderne poezije u delu Vilijema Karlosa Vilijamsa? Njegove knjige su, nasuprot delima visokog modernizma, okrenute subjektivnom, nepoverenju u produkte elitne evrocentrične tradicije i kulture i sadrže snažan lokalni ton kao alternativu idejama evro-američkog univerzalizma. Ali i pored toga, njegova poezija, donekle naslonjena na liniju vitmenovskog amerikanizma, uzima jezičke konstrukcije zdravo za gotovo, i svesnim anti-intelektualizmom se zatvara pred činjenicom neophodnosti veze između poezije i teorije, u okviru samog poetskog teksta. Možemo li delo Luisa Zukofskog označiti kao prvu uistinu postmodernu američku poeziju? Iako okrenuto jezičkim istraživanjima i formalnim inovacijama u vidu kolažiranja tekstualnih fragmenata različitog porekla, ono pesmu definiše kao predmet kod koga su oblik i sadržaj povezani u, iako ne hijerarhijsku, ipak čvrstu strukturu. Stoga je Zukofski pre svega strukturalistički pesnik, koji se uglavnom ne bavi pukotinama koje se javljaju između forme dela, njegovih namera i posledica u širem kontekstu. Postoje i shvatanja da o postmodernizmu u SAD ne može biti reči pre aktivnosti pesnika Čarlsa Olsona u okviru pesničke škole koledža Blek Mauntin sa kojom korespondira i njegov autopoetički, manifestni esej Projektivni stih¹ iz 1950. godine. Olson se kroz svoju poeziju, aktivnost u okviru pomenute škole, pa i kroz sam esej Projektivni stih suprotstavlja autoritetu u književnom smislu, binarnim ili/ili postavkama i uočava značaj autopoetičkih promišljanja i njihovih posledica na formu pesme koju posmatra kao raspored reči na papiru. Pritom, Olson pomera fokus sa metafizičnosti i transcedentalnosti pesme na plan materijalnog, predmetnosti i telesnosti poezije. Ideje čitave škole su okrenute ka analitičkoj upotrebi jezika i zagovaranju otvorene forme, zasnovane na biološkim preferencama ljudskog govora. Sve pomenute ideje jesu ideje koje danas možemo okarakterisati kao postmodernističke. Ali, ipak sе čini da Olsonovo delo, uronjeno u teorijsku analizu stiha, previđa društvene uslovljenosti, nema sluha za autohtone izraze specifičnih društvenih grupa i za značenja koja proizilaze iz suprotstavljenosti tih grupa, a koja se reflektuju na poetski jezik.
          Posmatran kroz ove primere, pokušaj preciznog određivanja početaka postmodernog u američkoj poeziji je osuđen na neuspeh iz najmanje dva razloga. Sa jedne strane, postmodernizam treba posmatrati kao generički pojam koji predstavlja skraćenicu za sva ona međusobno različita i udaljena shvatanja i strujanja kojima je možda i jedini zajednički element kritičko preispitivanje dominantne struje dotadašnje evro-američke umetnosti koja se ogledala u modernizmu. Ukoliko ipak postoje nekakve najopštije zajedničke tačke tih shvatanja i strujanja, one bi mogle biti primećene u eksperimentalnom pristupu kompoziciji na formalnoj strani i u nepoverenju u autoritete i isključujuće ideje o linearnosti ljudskog napretka na planu sadržine. Dakle, ne može biti reč o postmodernizmu, već o postmodernizmima, što pitanje njegovog preciznog početka čini iluzornim. Svakako da ne postoji apsolutno postmoderna poezija, kao što ne postoji ni apsolutno umetničko delo. Analiza postmodernog se može vršiti samo kroz oblike prisutnosti/odsutnosti onih brojnih karakteristika koje na različitim nivoima delo čine postmodernim. A da situacija bude još komplikovanija, te karakteristike su ponekad i međusobno protivrečne. Drugim rečima, jedan isti element se može percipirati kao postmoderan u okruženju i kontekstu jednog dela, a kao anti-postmoderan u kontekstu nekog drugog dela. Sa druge strane, kao i svaka pojava koja vremenski i predmetno daleko prevazilazi omeđenost i koherentnost pojedinačnih pravaca u umetnosti, postmodernizam se i u američkoj poeziji vremenski prepliće sa prethodnim periodima i brojnim bočnim strujanjima u umetnosti koja se u određenoj meri služe postmodernim elementima. Zaključak bi bio da je samo pitanje koja je to nulta tačka američkog postmodernizma u poeziji, suštinski anti-postmoderno. Takvo pitanje zahteva odgovor koji bi bio nedvosmislen i pozitivistički, i samim tim danas nemoguć.
          Jedan od brojnih postojećih i još brojnijih mogućih pristupa američkoj postmodernoj poeziji je i antologija Postmoderna američka poezija ² koju je 1994. godine priredio pesnik Pol Huver, a objavio ugledni izdavač W.W. Norton & Company. Ova obimna knjiga obuhvata poeziju 103 američkih pesnika/inja u hronološkom rasponu od Čarls Olsona (rođen 1910) do Dajan Vord (rođena 1956). Na početku knjige se nalazi uvodni tekst priređivača, a na kraju apendiks pod nazivom Poetike koji obuhvata poetičke eseje osamnaest pesnika/inja koji su zastupljeni i u pesničkom delu antologije. Kao i većina američkih pesničkih antologija koje imaju težnju da se bave avangardnijim poetikama, i ova antologija je u mnogome proistekla iz danas čuvene, a u vreme objavljivanja u određenoj meri prevratničke antologije Nova američka poezija³ koju je 1960. godine priredio Donald Alen. Za razliku od Alenove antologije koja je inaugurisala generaciju koja se bavila nekonvencionalnim pisanjem tokom perioda od petnaest godina nakon završetka Drugog svetskog rata, Huverova Postmoderna američka poezija ima dvostruku funkciju. Sa jedne strane, ona vrši svojevrsno ozakonjenje, repeticiju u cilju kanonizacije, onih avangardnih poetika koje su se uspostavile kao nesumnjivo prisutne još u vreme štampanja Alenove antologije. Pa iako je broj pesnika u Postmodernoj američkoj poeziji nesrazmerno veći od onoga koji nudi Nova američka poezija, i danas su brojna mišljenja da je Huverova antologija zakasnila sa svojim pokušajem kanonizacije autora koji su već odavno poznati i priznati u američkoj književnoj javnosti. Isticanjem pre svega korisnosti jednog ovakvog antologičarskog poduhvata za pregledno naučno bavljenje savremenom američkom poezijom, umanjuje se njen značaj u reprezentaciji novijih antiakademskih strujanja u poeziji. Ali kada govorimo o njenoj drugoj funkciji, ipak je nesporno da Huverova antologija daje pregled svih onih eksperimentalnih strujanja nastalih tokom 70-ih i 80-ih godina 20. veka i pokušava da u kanon uključi neka pesnička imena koja mu u trenutku štampanja knjige nisu pripadala. Pokazuje se tako i na primeru ove antologije da funkcija većine antologija, kao izbora koji se bave procesima uključivanja i isključivanja, ne može biti postavljena izvan binarne opozicije: prenošenje kanona/uspostavljanje kanona. Ali u slučaju antologije Postmoderna američka poezija, jedna spoljašnja činjenica, činjenica izvan teksta knjige, može dodatno rasvetliti njen potencijalni značaj. Naime, ovu antologiju je objavila ugledna, i u određenoj meri konzervativna izdavačka kuća W.W. Norton & Company. Pre ove antologije, isti izdavač je objavio antologiju Moderne pesme⁴ (prvo izdanje iz 1973. i drugo, dopunjeno izdanje iz 1989) koju su priredili Ričard Elman i Robert O’Kler. Nezadovoljan nešto tradicionalnijim izborom autora/ki u ovoj knjizi, Pol Huver se obratio izdavaču sa predlogom za priređivanje jednog novog izbora. Činjenica da je jedan tradicionalni izdavač pristao da stane iza projekta predstavljanja poezije kakva se nalazi u ovoj knjizi, može se tumačiti dvojako. Jedno tumačenje je ono koje u ovom činu vidi inkorporiranje onog, uslovno rečeno, marginalnog u vladajući etablirani sistem, čime se isti taj sistem širi i maskira ujedinjujući pod svojim okriljem i elemente sopstvene suprotnosti. Na taj način se uspostavljeni književni establišment učvršćuje na poziciji vlasti, stvarajući privid sopstvene otvorenosti. Na tom tumačenju, antologija Pola Huvera nije ništa više od drugog dela, ili nastavka antologije Moderne pesme sa kojom čini par. Drugo tumačenje se koncentriše na pozitivne efekte društvene inicijative i analizira mogućnosti promena u shvatanju književnog kanona. To shvatanje sadrži punu svest o nemogućnosti stvaranja mimo određenih vertikala tradicije, a pitanje je društvenog angažmana koje će vertikale biti dominirajuće u određenom vremenu i na koji način će se smenjivati.
          Analizirajući antologiju Postmoderna američka poezija u kontekstu konkretne književne sredine i trenutka u kojem se pojavila, možemo zaključiti da je ona korisna kako zbog svog materijala, odnosno pesama i tekstova koje nudi, tako i zbog nekih širih društvenih pitanja koja se mogu pokrenuti u generalnim raspravama o antologijama kao sredstvima kanonizacije.
          Kao što je već spomenuto, knjiga započinje uvodnim tekstom priređivača koji pokušava da predstavi genezu postmoderne poezije u SAD, da da neke uopštene karakteristike postmodernosti u umetnosti i da na primeru kratke analize postavki određenih škola koje su se u američkoj poeziji javile nakon Drugog svetskog rata demistifikuje i približi čitaocu termin postmoderno iskorišćen kao objedinjavajući za sve poezije i poetike zastupljene u knjizi. Ovaj tekst se osvrće i na dve starije antologije savremene američke poezije. Jedna je već pomenuta antologija koju je priredio Donald Alen, a druga je antologija Novi pesnici Engleske i Amerike⁵ koju su 1962. godine priredili Robert Pek i Donald Hol. Kroz postavku binarne opozicije, Pol Huver ističe tradicionalniji, žargonski rečeno ziceraški odabir pesnika u knjizi Novi pesnici Engleske i Amerike i njemu suprotstavlja inovacijski pristup u antologiji Nova američka poezija. Pišući u ovom tekstu i  o najvažnijim školama posleratne američke poezije, priređivač ponavlja dobro poznate poetičke postavke pesnika okupljenih oko koledža Blek Mauntin, pesnika bitnika, pesnika pripadnika Njujuorške škole i novijih pesničkih strujanja koja su formirana pripadnošću određenim rodnim, etničko-manjinskim ili seksualno-manjinskim društvenim grupama⁶. Specifičnosti npr. feminističke poezije su u ovom predgovoru zanemarene, dok je više prostora ostavljeno dualističkom svođenju američke postmoderne poezije na poeziju govora i nastupa sa jedne strane, i poeziju apsolutizacije teksta sa druge strane. Prva poezija je zastupljena u Americi kroz brojna udruženja performans poezije, dok je druga oličena u idejama jezičke poezije koja se u novije vreme, možda i s pravom smatra najultimativnijom postmodernističkom poetikom u Americi.
          Kada je reč o broju i izboru pesnika zastupljenih u knjizi, moguće je primetiti izvesne nedostatke ove antologije. Kao što je rečeno, antologija obuhvata više od 100 autora/ki, pokrivajući četrdesetogodišnji period američke poezije, od početka 50-ih godina do početka 90-ih godina 20. veka. U toj meri veliki broj pesnika/inja i širina pristupa u njihovom odabiru pre govore u prilog činjenici da je reč o antologiji savremene američke poezije druge polovine 20. veka, a ne o antologiji postmoderne poezije. Kvantitet u mnogome relativizuje poetičke zamisli o predstavljanju specifičnosti one vrste poezije na koju ukazuje naslov i odrednice u uvodnom tekstu priređivača. Najveći deo nezaobilaznih pesničkih imena iz ovog perioda je prisutan, i to ne samo kada se govori o postmodernoj poeziji, već kada je reč o američkoj poeziji ovog perioda uopšte. Jedna takva sveobuhvatnost može u svom ultimativnom obliku i obesmisliti pokušaj osvežavanja krutog kanona o kojem je već bilo reči. Pa ipak, kao što to uglavnom i biva, ni u jednom tako širokom spektru nije bilo mesta za neka imena koja su nezaobilazna, barem kada je reč o takvom opsežnom i iscrpnom predstavljanju kakvo nudi ova knjiga. Šta je to što tek nešto malo starijeg Luisa Zukofskog čini suštinski manje avangardnim pesnikom od Čarlsa Olsona čije pesme otvaraju antologiju? Razmatrajući zastupljene bitničke pesnike, možemo se začuditi pred činjenicom da je preskočen Piter Orlovski. Ali još više je neobjašnjivo odsustvo inspirativnog bit pesnika Boba Kaufmana. Može se reći da ni feministička poezija u širem smislu, u Huverovoj antologiji nije dobila mesto koje zaslužuje. Ako se odsustvo jezičkih feminističkih pesnikinja Rejčel Blau Duplezi i Harijet Malen može pravdati činjenicom da su obe svoje najznačajnije knjige objavile nakon sastavljanja ove antologije, čime se može opravdati odsustvo jedne od najznačajnijih figura u feminizmu, Edrijen Rič? Ova autorka uistinu pripada starijoj generaciji feministkinja koje su pisale u periodu kada je bilo neophodno izboriti se za elementarne jednakosti među polovima, i kada je angažman bio usredsređen pre na jasnu poruku dela, nego na protivljenje kroz alternativnu metodološku strategiju, ali je sve to daleko od dovoljnog razloga za njeno zanemarivanje. Možemo se upitati i šta je to što poeziju izostavljenih Čarlsa Simića ili Mardžori Perlof čini manje postmodernom ili manje avangardnom od poezije uključenih pesnika Čarlsa Bukovskog, Amiri Barake ili Andreja Kodreskua na primer? Kao što to uglavnom i biva u slučaju priređivanja antologija, čini se da ponekad sam izbor pesnika ne govori u prilog nekim od kriterijuma koje je priređivač postavio u predgovoru, a koji u slučaju Huverove antologije, po njegovim sopstvenim rečima, obuhvataju avangardnost, otpor prema mejnstrim ideologiji, šokirajući efekat i promišljanje umetničkih strategija.
          Recepcija pesnika/inja zastupljenih u antologiji Postmoderna američka poezija na srpskom jeziku je veoma skromna, iako bi se mogao steći drugačiji utisak pri letimičnom pogledu na relativno brojne antologije savremene američke poezije objavljene kod nas, počev od one koju je priredio Ivan V. Lalić 1972. godine, pa do one koju su priredili Dubravka Đurić i Vladimir Kopicl 2001. godine. Približno polovina od stotinak pesnika/inja prisutnih u knjizi nikada nije prevođena na srpski jezik ni u kakvom obliku. Uz retke izuzetke, kada je u pitanju objavljena samostalna knjiga ili obimniji izbor u periodici ili antologijama, većina od prevođenih pesnika/inja na srpskom jeziku je zastupljena nekontekstualizovano i stihijski. Procentualno posmatrano, velika većina njih je kod nas prisutna uglavnom sa po nekoliko pesama, a neretko i sa svega jednom dužom pesmom objavljenom u časopisima ili u antologijama. Međutim, pravo pitanje je koliko ovih pesnika ima objavljenu pesničku knjigu na srpskom jeziku i koji su to pesnici? Na srpskom jeziku su objavljene pesničke knjige samo šest autora, među kojima nema nijedne autorke. To su knjige Džona Kejdža, Lorensa Ferlingetija, Čarlsa Bukovskog, Alena Ginzberga, Gerija Snajdera i Majkla MekKlura. Možda je pomalo i ironičan podatak da su ove knjige danas u Srbiji izuzetno teško dostupne, ako ne i potpuno nedostupne, izuzev četvorotomnih Sabranih pesama Čarlsa Bukovskog koje se mogu kupiti u gotovo svakoj knjižari. Dakle, svoju knjigu na srpskom jeziku nemaju ni Olson, ni Dankan, ni Krili, ni Ešberi, ni O’Hara, ni Levertova, ni Hedžinienova, ni Silimen, ni Bernstin, ali ih Bukovski sa druge strane ima ravno četiri i one obuhvataju svaki stih koji je ikada napisao.

*  *  *

         Kada je reč o predstavljanju materijala sadržanog u antologiji Postmoderna američka poezija u ovom broju, odlučili smo se isključivo za prezentovanje esejističkog apendiksa ove knjige. Predstavljanje poetskih izbora bi se za potrebe jednog elektronskog časopisa moralo ograničiti na svega nekoliko autora/ki što je uzimajući u obzir njihov ukupni broj, procenat koji bi svakako obesmislio mogućnost valjanog izbora. A adekvatno upoznavanje naše čitalačke javnosti sa novijim strujanjima američke poezije je ipak stvar koja zbog svoje ozbiljnosti i obimnosti zahteva ispunjenje mnoštva književnih i ekonomskih uslova na institucionalnom nivou i stvar je inicijative pojedinaca, ali još više kulturne politike jedne zemlje. Izbor između osamnaest poetičkih tekstova objavljenih u knjizi je pak realniji izbor koji se mnogo više oslanja na proces uključivanja, nego na proces isključivanja. Pored ovog funkcionalnog razloga, smatramo da je čitaocima možda i korisnije pružiti jedan temat u kojem ćemo umesto objavljivanja poezije, preneti aktivnosti samih pesnika na tome da kroz esejistički diskurs progovore o poeziji, potpuno svesni relativnosti ili čak i nemogućnosti postojanja jasne granice između poetskog i esejističkog. U tematu koji je pred čitaocima, ekskluzivno objavljujemo prevode ukupno devet poetičkih tekstova iz apendiksa antologije koji nosi naziv Poetike. To su tekstovi Roberta Dankana, Deniz Levertov, Frenka O’Hare, Alena Ginzberga, Roberta Krilija, Amiri Barake, Lin Hedžinien, Brusa Endrjuza i Viktora Hernandeza Kruza⁷. Kroz navedeni izbor tekstova u ovom tematu praktikovana je raznovrsna i relativno ravnomerna zastupljenost različitih poetika i pravaca posleratne američke poezije. Tu su tekstovi pripadnika škole Blek Mauntin koledža, Njujorške škole, bitnika, pobornika jezičkih i feminističkih strujanja u poeziji, pesnika koji su se bavili oralnom, izvođačkom poezijom, kao i pesnika manjinskih društvenih grupa u Americi. Redosled tekstova koji je pred čitaocima verno sledi njihov redosled u samoj antologiji, u kojoj je primenjen hronološki princip ređanja na osnovu godina starosti autora/ki, počev od najstarijeg ka najmlađem.

                                                                              *  *  *

          Tekst Roberta Dankana promišlja poeziju na strukturalni način, prepoznajući pritom formu u određenim životnim procesima i povezujući je sa poetskom formom. Po autoru, višestrukost uticaja pomaže usložnjavanje strukture u kojoj su pojedinačni delovi zavisni od celine u istoj meri u kojoj je i celina zavisna od njih. Pored nekih ideja koje su slične idejama drugih pesnika Blek Mauntin koledža, esej Roberta Dankana na određenim mestima otkriva i pesnikovu fascinaciju teozofskim idejama.
          Deniz Levertov u svom eseju koristi teoretske pojmove pesnika Džeralda Mejnlija Hopkinsa kako bi zastupala ideje organske forme, odnosno unutrašnje forme pesničkog dela koju autor treba da otkrije. Po Levertovoj, samo kroz proces jednog takvog otkrivanja pesnik može doći do svog autohtonog izraza. Zastupajući nedvosmisleno esencijalističko stanovište u shvatanju pesničke forme i potencirajući autora koji već postojeću formu otkriva, umesto da je sam stvara, pesnikinja se upisuje u tradicionalniju liniju savremenih poetskih promišljanja u Americi.
          Parodirajući formu manifesta, Frenk O’Hara u svom tekstu ipak iznosi jednu originalnu i smelu konstrukciju pesme kao (ne)posrednog obraćanja konkretnoj osobi, odnosno pesme kao sredstva intimne komunikacije. Vanliterarna i do krajnje granice subjektivna digresivnost ovog teksta koji se teško može nazvati esejem, svesno i na ironičan način stoji nasuprot osnovnoj ideji teksta o prirodi apstrakcije u umetnosti.
          U tekstu koji je štampan uz ploču sa snimcima čitanja njegovih pesama, a kasnije preuzet u već pominjanoj antologiji Nova američka poezija, Alen Ginzberg predočava neke od interesantnih detalja vezanih za nastajanje njegovih možda i najznačajnijih knjiga: Urlik i druge pesme i Kadiš i druge pesme. Preispitujući pitanja forme i kompozicije vezana za dužinu stiha, autor nudi jednu premistifikovanu ličnu kosmogoniju, koja u bitničkom maniru na određenim mestima prelazi u naglašenu proizvoljnost.
          Možda je najteže formulisati nekoliko zapažanja o tekstu Roberta Krilija. Za razliku od većine ovom prilikom objavljenih eseja, tekst ovog autora nema jedinstven i koliko-toliko sveden tok izlaganja i ideja koje zastupa. Kroz fragmentaran i na momente improvizatorski izraz moguće je zapaziti nešto transparentnije pesnikove stavove o književnoj tradiciji i ritmičkom povezivanju poezije sa džez muzikom. Na pomalo ironičan način, formalna preispitivanja se u ovom tekstu prepliću sa autobiografskim, pa i ličnim detaljima. Tekst je značajan i zbog toga što obuhvata integralnu verziju jedne Krilijeve pesme.
          Kratki autopoetički zapis Amiri Barake je nastao u njegovoj najranijoj stvaralačkoj fazi, u vreme štampanja njegove prve pesničke knjige. Na osnovu ovog zanimljivog teksta moguće je uočiti neke dobro poznate antiakademske stavove Amiri Barake, ali i početni uticaj tada mlađih autora okupljenih oko Čarlsa Olsona na ovog afro-američkog umetnika. Napisan jasnim i neposrednim jezikom, ovaj zapis zbog svoje kratkoće, nažalost ostavlja utisak nedovršenosti i nerazrađenosti postavki koje sadrži.
          Jezička feministička pesnikinja Lin Hedžinien je zastupljena odlomkom iz eseja koji je objavljen u njenoj značajnoj knjizi The Language of Inquiry. U ovom studioznom tekstu, autorka razrađuje pitanja o prirodi jezika koristeći i nadovezujući se na filozofske ideje francuskih poststrukturalista, ali i američkog lingviste Bendžamina Li Vorfa. Pokušavajući da kroz analizu međusobnih uticaja jezika i sveta otkrije razliku kao jedinu konstantu, Lin Hedžinien progovara i o nemogućnosti postojanja perfektnog identiteta. Iz ovoga slede dobro poznate ideje o diferencirajućem jeziku koji omogućava prevrednovanje maskulitetnih simboličkih poredaka ukorenjenih upravo u jeziku kao sredstvu oblikovanja sveta.
          Jezički pesnik Brus Endrjuz u svom poetičkom tekstu raspravlja o nekim od postavki jezičke poezije. Kritikujući upotrebu transparentnog jezika u poeziji, Endrjuz na suptilan način progovara o povezanosti ideologije i upotrebe jezika. Autor se zalaže za strategije eksperimentalnog, dinamičnog i otvorenog pesničkog dela, koje bi se na tekstualnom nivou suprotstavilo negativnoj strani ideologije. Esej Brusa Endrjuza je na momente teško prohodan u čitalačkom smislu, pa su na tim mestima njegovi stavovi o neophodnosti redefinisanja jezičke osnove u određenoj meri zaklonjeni eklektičnim stilom.
          U eseju portorikanskog pesnika Viktora Hernandeza Kruza prisutne su ideje o potrebi stvaranja jezičkih fuzija na sredokraći između autorovog maternjeg, španskog i onog koji je zvanični jezik zemlje u kojoj živi, engleskog jezika. Problematizujući stavove o čistim i striktno razdvojenim jezicima, pesnik izražava brojna interesantna mišljenja o kulturalnim prožimanjima i uticajima tradicije latino stanovnika u SAD i načina njihovog života na samo pisanje. Pa ipak, na nekoliko mesta u eseju, Viktor Hernandez Kruz koristi jezik netrpeljivosti na granici dobrog ukusa. Na tim mestima pesnik čini nedopustive generalizacije kroz koje na stereotipan način progovara o anglo-saksonskoj kulturi u SAD. Sistemom transparentne binarne opozicije ovaj tekst nekritički stavlja negativan predznak ispred kulture belog čoveka u Americi, istovremeno glorifikujući latino-američku kulturu.
          Predstavljanje esejističkih tekstova iz antologije Postmoderna američka poezija u ovom broju časopisa Agon može imati više funkcija od kojih je ona koja preispituje termin postmoderno u kontekstu američke pesničke scene možda i najsporednija. Daleko nam je bilo važnije da ovakvim tematom reč prepustimo samim pesnicima u njihovom pokušaju da progovore o umetnosti kojom se bave. Zanimljivi delovi ovih tekstova mogu biti autobiografski detalji, odnosno oni podaci koji su vezani za živote i specifične uslove u kojima su predstavljeni pesnici/kinje stvarali. Kroz jedno takvo, dokumentarističko čitanje mogu se otkriti i neke karakteristike posleratnog američkog društva. Zadržavajući se na takvom pristupu, neki od objavljenih tekstova se nalaze na samoj granici ispovedne, autobiografske proze. Pored ovih detalja, izrazito su značajni i poetički slojevi ovih tekstova, oni slojevi koji promišljaju strateška pitanja u procesu pisanja poezije. Jedno takvo čitanje može ohrabriti čitaoce i u pokušajima kritičkog sagledavanja i pozicioniranja eventualnog sopstvenog pisanja. Mogućnosti raznovrsnih pristupa ovim tekstovima se ovde ne završavaju, a priređivač se nada da će spontano i bazično čitalačko zadovoljstvo biti zajedničko za sve njih.